22 november 2011 – Voor veehouder Henk den Hartog in Abcoude heeft Studio Makkink & Bey een ‘vrijloopkap’ ontworpen die het agrarische landschap volledig verandert. Gedragen door een functionele kolom, vormt de luifel een centraal element in het ontwerp. Zolang aan het bestemmingsplan wordt voldaan kan binnen de spantconstructie eindeloos worden gevarieerd.
Den Hartog is een veelzijdig ondernemer. Zijn boerderij is in de loop der jaren gegroeid tot een klein dorp aan de Gein in Abcoude. Den Hartog had van meet af aan plannen voor een vrijloopstal. Daarbij is 20 m2 per koe gewenst. Dat betekende een bouwoppervlak van 3.000 m2 achter de huidige boerderij, die al niet klein is. Den Hartog plaatste meteen de kanttekening of een koe wel onder dak moet staan. En zo ja, is een overkapt weiland dan niet genoeg? Studio Makkink & Bey is toen gaan experimenteren met schaalverkleining. Dat leidde al snel tot een aantal landschappelijke objecten. Niet introvert en naar binnen gekeerd, zoals de huidige ligboxenstallen, maar juist naar buiten . Het resultaat: de vrijloopkap en bij vergroting de vrijloopboerderij.
Natuurlijke kringloop
Op aandringen van Den Hartog is niet alleen naar innovatie gekeken, maar ook naar de natuurlijke kringloop zoals die vroeger een belangrijke rol speelde. Dat is verwerkt in een schema.
In het ontwerp vormt de luifel een centraal element. De luifel wordt gedragen door een functionele kolom, die terugkeert in een aantal typologieën. Het resultaat is een landelijke boerderij die boven de stal komt te zitten.
In de vervolgfase is de stal technisch verder ontwikkeld. Voordeel is dat je de fundering cadeau krijgt. Boven de vrijloopstal kun je bijvoorbeeld zes appartementen bouwen of andere nevenactiviteiten realiseren. Dat is goed voor het draagvlak van de melkveehouderij, die meer moet uitdragen dan alleen melk een vlees.
De constructie staat toe dat slechts een beperkt deel van het dak kan worden gebruikt, de rest is puur dak. Er is een soort basisarchitectuur ontwikkeld, die als een soort product verder kan worden ontwikkeld. Binnen dezelfde spantconstructie kan eindeloos worden gevarieerd, zolang aan het bestemmingsplan wordt voldaan.
De voorkeur van Den Hartog gaat uit naar actieve compostering. Dat kan worden gecombineerd met een omgekeerd vloerverwarmingssysteem om de ruimten boven de stal te verwarmen.
Belangrijk is dat er doorzichten worden gecreëerd. Daarom is gekozen voor spantconstructies met een heel licht zeil. Dat leidt tot een transparant gebouw dat de horizon zoveel mogelijk zichtbaar houdt.
Grote neventak
In eerste instantie zat er één pad in het ontwerp. Dat is op aandringen van Den Hartog gesplitst in een ‘vuil pad’ en een ‘schoon pad’ ten behoeve van de functies die boven de stal zitten. De bouwkavel is 1,6 hectare groot. Een gesprek met gemeente maakte duidelijk dat de bouwkavel mag worden verschoven als dat tot een duidelijke verbetering van het erf en de bedrijfsvoering leidt. Ook daar is mee geëxperimenteerd, met de bedoeling niet alles op de sluiten door de nieuwbouw. Resultaat was opoffering van één van de nieuwe sleufsilo’s. Dat leidt tot een geheel nieuwe indeling van de bouwkavel, waarbij een soort woonerf én een bedrijfserf wordt gecreëerd. Voordeel daarvan is dat het zware verkeer niet meer in de buurt van het woonhuis komt.
Het uiteindelijke ontwerp leidt er toe dat de functies die boven de stallen komen elders kunnen worden opgeofferd. De volledige bedrijfsvoering wordt ontzettend compact, met de compostering en het alles wat met het voeren te maken heeft dicht bij de stallen. Achter de huidige boerderij ontwikkelt zich als het ware een tweede boerderij. De eerste boerderij krijgt vooral een landschappelijke functie. Het ontwerp is toekomstbestendig: de opvolger van Den Hartog zit niet meteen klem maar kan het bedrijf verder ontwikkelen.
Gesloten cyclus
Naast het stedenbouwkundig verhaal is er ook het landschappelijke verhaal. Zoals eerder aangegeven is het voor Den Hartog heel belangrijk dat zijn bedrijfsvoering een gesloten cyclus gaat vormen. De moraal van dit ontwerp is dat één vrijloopstal het volledige agrarische landschap verandert.
